صورت ، فرد كامل از تحت آن خارج خواهد بود . و اگر گفته شود كه كمال و نقص هردو در مقام ذات اخذ نشده ، بلكه هردو از مقام ذات بيرون مىباشند ، در اين هنگام تشكيك در ماهيت نخواهد بود . « 1 » مرحوم صدر المتألهين در « اسفار » اين استدلال را مصادره دانسته است ، ولى در شواهد ربوبيه از اين نظر عدول كرده و به نفى تشكيك در ماهيت اذعان پيدا كرده و مىفرمايد : « المعاني الكلّية لا يقبل الأشد و الأضعف سواء كانت ذاتيات أو عرضيات سوى الوجود ، فانّه بذاته ممّا يتفاوت كمالا و نقصا و تقدّما و تأخّرا . و أمّا المعاني الكلّية إنّما يلحقها التقدّم و التأخّر و الكمال و النقص بواسطة وجود ذاتها الخاصة ، فالنور مثلا لا يتفاوت في مفهومه بل في وجوده » . « 2 » 3 - جاى گفتگو نيست كه علّت مقدّم بر معلول است و بر آن تقدّم علّى دارد ، خواه از يك نوع باشند مانند : عليت آتشى بر آتش ديگر يا از دو جنس مانند : عليت صورت و هيولى براى جسم و عقل اوّل براى عقل دوّم . دليل بر چنين تقدّم همان صحّت تخلل « فاء » است ، در قول معروف « حرّكت اليد فتحرك المفتاح » البته تقدّم زمانى در علّت صحيح نيست ؛ زيرا نتيجه آن انفكاك معلول از علت تامّه است كه در جاى خود مقرر شده كه محال است .

--> ( 1 ) . اسفار ، ج 1 ، ص 428 . ( 2 ) . الشواهد الربوبية ، ص 95 .